RUHIY RIVOJLANISHI SUSTLASHGAN VA AQLI ZAIF BOLALARNING BILISH JARAYONLARINI QIYOSIY TAHLIL QILISH
Keywords:
ruhiy rivojlanishi sustlashgan bolalar, aqli zaif bolalar, bilish jarayonlari, sezgi, idrok, diqqat, xotira, tafakkur, nutq, tasavvur, qiyosiy tahlil, korreksion pedagogika, maxsus pedagogika, differensial diagnostika, inklyuziv ta’lim.Abstract
Mazkur maqolada ruhiy rivojlanishi sustlashgan va aqli zaif bolalarning bilish jarayonlari qiyosiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda ushbu ikki toifadagi bolalarning sezgi, idrok, diqqat, xotira, tafakkur, nutq va tasavvur kabi bilish jarayonlarining rivojlanish xususiyatlari ilmiy adabiyotlar asosida o‘rganildi. Shuningdek, ularning psixologik-pedagogik xususiyatlari, o‘xshash va farqli jihatlari hamda bilish faoliyatidagi o‘ziga xosliklari yoritildi. Tadqiqot jarayonida ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish, qiyosiy tahlil, taqqoslash va umumlashtirish metodlaridan foydalanildi. Tadqiqot natijalari ruhiy rivojlanishi sustlashgan bolalarda bilish jarayonlaridagi kamchiliklar asosan funksional xarakterga ega ekanligini va korreksion-pedagogik ta’sir orqali ularni rivojlantirish imkoniyati yuqori ekanligini ko‘rsatdi. Aqli zaif bolalarda esa bilish faoliyatidagi buzilishlar organik omillar bilan bog‘liq bo‘lib, uzoq muddatli va tizimli maxsus pedagogik yordamni talab qilishi aniqlandi. Tadqiqot yakunida ushbu ikki toifadagi bolalarni differensial tashxislash, ularga individual yondashuv asosida ta’lim berish hamda samarali korreksion-pedagogik ishlarni tashkil etish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi.References
1. Po‘latova, P.M. Maxsus pedagogika. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2014.
2. Mamedov, K.K., Shoumarov, G‘.B., Godobed, V.L. Ruhiy rivojlanishi
sustlashgan bolalar psixologiyasi va pedagogikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1994.
3. Shoumarov, G‘.B. Maxsus va inklyuziv pedagogika asoslari. – Toshkent:
Fan, 2021.
4. Xamidova, M.U. Maxsus psixologiya. – Toshkent: Tafakkur Bo‘stoni,
2018.
5. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Alohida ta’lim
ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga inklyuziv ta’lim berish tizimini rivojlantirish choratadbirlari to‘g‘risida”gi qarori. Toshkent, 2021
6. Lev Semyonovich Vygotsky. Thought and Language. Cambridge,MA:
MIT Press, 1986.
7. Alexander Romanovich Luria. Higher Cortical Functions in Man. New
York: Basic Books, 1980.
8. Kira Samoilovna Lebedinskaya. Задержка психического развития.
Москва: Педагогика, 1982.
9. Tatiana Alekseevna Vlasova, Margarita Semenovna Pevzner. Учителю о
детях с отклонениями в развитии. Москва: Просвещение, 1973.
10. Samuel Alexander Kirk, Gallagher, J.J., Coleman, M.R., Anastasiow, N.J.
Educating Exceptional Children. Boston: Houghton Mifflin, 2009.
11. James R. Hallahan, Kauffman, J.M., Pullen, P.C. Exceptional Learners:
An Introduction to Special Education. 14th ed. Boston: Pearson, 2019.
12. Robert L. Schalock et al. Intellectual Disability: Definition, Diagnosis,
Classification, and Systems of Supports. 12th ed. Washington, DC: AAIDD, 2021.
13. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of
Mental Disorders (DSM-5-TR). Washington, DC, 2022.
14. World Health Organization. International Classification of Diseases 11th
Revision (ICD-11). Geneva: WHO, 2022.
15. American Association on Intellectual and Developmental Disabilities.
AAIDD Intellectual Disability Definition and Classification Manual. Washington,
DC, 2021.
